• slid
  • slid
  • slid

Kompendium wiedzy


Roślinne substancje czynne.


Karotenoiody

Są to żółte, pomarańczowe i czerwone barwniki roślinne.

Karotenoidy są barwnikami, które występują w chloroplastach obok chlorofilu i są integralnym składnikiem systemu fotosyntetycznego roślin. Naturalnie występuje około 600 tych barwników, z czego 50 z nich może być absorbowanych i metabolizowanych w organizmie człowieka.

Barwniki te podzielono na dwie grupy:
karoteny, będące węglowodorami o wzorze sumarycznym C50H56, zawierające w cząsteczce 11 sprzężonych wiązań podwójnych oraz ksantofile – tlenowe pochodne karotenów.

Część tych związków wykazuje aktywność prowitaminową – nasz organizm może zamienić je w witaminę A. Najbardziej znanym ze swoich prowitaminowych właściwości jest β-karoten. Czy wiesz, że do syntezy 1 mg retinolu (witaminy A) potrzeba 6mg tego związku lub 12 mg innych karotenoidów, na przykład α-karotenu?

Jednak to nie wszystkie korzystne właściwości karotenoidów. Poza aktywnością prowitaminową wykazują bardzo szerokie spektrum działania antyoksydacyjnego – są zaliczane zarówno do antyoksydantów prewencyjnych, jak i interwencyjnych. Warto wiedzieć, że jednym z najsilniejszych antyoksydantów wśród karotenoidów jest likopen - duże ilości tej substancji znajdują się w dojrzałych pomidorach.

Działanie prozdrowotne:
  • wzmacniają układ krwionośny
  • chronią komórki przed wolnymi rodnikami – działanie antyrakowe
  • wzmacniają układ odpornościowy
  • wzmacniają wzrok
Duże ilości obecne są w: marchwi, papryce, morelach, pomidorach, dyni, ciemnozielonych warzywach.


Glukozynolany

Związki organiczne zawierające siarkę. Charakteryzują się ostrym smakiem i intensywnym zapachem.

Są to bardzo ciekawe związki, które w ostatnich czasach zwróciły na siebie uwagę świata naukowego.
Glukozynolany w dużej ilości występują w warzywach kapustnych, nadając im charakterystyczny gorzkawy smak. Glukozynolany wraz z rozkładającym je enzymem mirozynazą stanowią dwuskładnikowy system obrony tych roślin przed patogenami i szkodnikami. W zdrowych nieuszkodzonych komórkach roślinnych glukozynolany występują w innych przestrzeniach komórki niż enzym mirozynaza, więc substancje te nie reagują ze sobą. Wszystko zmienia się diametralnie, gdy komórka ulegnie uszkodzeniu – wtedy glukozynolany łączą się z enzymem i pod jego wpływem ulegają rozkładowi na  izotiocyjaniany i indole, które są już substancjami aktywnymi, wykazującymi silne działanie toksyczne na atakujące daną roślinę patogeny i szkodniki. Jednak to, co potrafi zabić małe szkodniki, wpływa pozytywnie na nasz organizm – znaczenie roślin krzyżowych w zmniejszeniu ryzyka choroby nowotworowej zostało potwierdzone przez wiele badań epidemiologicznych.

Działanie prozdrowotne:
  • posiadają właściwości przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybiczne – skutecznie zwalczają infekcje.
  • wzmacniają układ krążenia
  • zmniejszają ryzyko pojawienia się raka płuc i jelita grubego.
Duże ilości obecne są w: warzywach kapustnych, rzodkwi, rzodkiewce.


Fitoestrogeny (izoflawony, lignany)

Są to związki roślinne, które budową i działaniem przypominają estrogen, jeden z żeńskich hormonów płciowych.

Co ciekawe, wydaje się, że podobieństwo w budowie pomiędzy fitoestrogenami a estrogenem jest zupełnie przypadkowe – rośliny wykorzystują fitoestrogeny jako substancje grzybobójcze, antyutleniające, czy budulcowe.

Podobieństwo fitoestrogenów do estrogenu sprawia, że działają one na organizm człowieka w bardzo szerokim zakresie.

Po pierwsze, chociaż wykazują działanie podobne do estrogenu, to jest ono znacznie słabsze, co ma pewne konkretne konsekwencje. W zdrowym organizmie kobiety, która weszła okres przekwitania, podczas którego poziom estrogenów jest znacznie obniżony, przejmują one rolę tego hormonu, łagodząc tym samym objawy menopauzy. Jednak w przypadku nowotworów estrogenozaleznych – takich które do wzrostu potrzebują estrogenów, fitoestrogeny łączą się z receptorami estrogenowymi, blokując tym samym dostęp estrogenów do tych komórek. W konsekwencji rozrost nowotworu jest znacznie wolniejszy.

Po drugie mają wpływ na poziom cholesterolu we krwi – obniżają poziom złego cholesterolu LDL oraz podnoszą frakcję dobrego cholesterolu HDL. To z kolei zapobiega powstaniu zmian miażdżycowych, hipercholesterolemii, a także nadciśnienia tętniczego.

Po trzecie, chronią przed osteoporozą i innymi zmianami związanymi z procesem starzenia się organizmu – mogą spowalniać proces wiotczenia skóry i tworzenia się zmarszczek.  

Dotychczas zidentyfikowano kilka klas fitoestrogenów, m.in. izoflawony, lignany, stilbeny, czy kumestany.

Działanie prozdrowotne:
  • łagodzą objawy menopauzy
  • wzmacniają układ kostny – chronią przed osteoporozą
  • chronią przed chorobami prostaty
  • wzmacniają układ krwionośny – chronią przed miażdżycą
  • chronią przed rakiem, zwłaszcza piersi, tarczycy, prostaty.
Duże ilości obecne są w: ziarnach soi, siemieniu lnianym, grochu, soczewicy, fasoli.


Fitosterole

Są to tłuszcze roślinne, które pod względem budowy przypominają zwierzęcy cholesterol. Co ciekawe, hamują przyswajanie cholesterolu zawartego w pożywieniu.

Znanych jest ponad 150 różnych steroli roślinnych. Jakie funkcje pełnią te związki w roślinach? Przede wszystkim są elementami budującymi błony komórkowe i cytoplazmatyczne, poza tym uczestniczą w regulacji szeregu procesów wewnątrzkomórkowych oraz pełnią funkcję substancji ochronnych przed roślinożercami - wiele steroli roślinnych po połączeniu z cukrem tworzy glikozydy, które są substancjami obronnymi.

Do fitosteroli, które swoją budową są najbardziej zbliżone do cholesterolu zaliczamy: sitosterol, kampesterol, beta-sitosterol i stigmasterol. To podobieństwo budowy sprawia, że w jelitach, gdzie następuje wchłanianie cholesterolu, fitosterole łączą się z receptorami komórek jelitowych i blokują w ten sposób wchłanianie cholesterolu. W związku z tym znaczna część cholesterolu zostaje wydalona z ustroju. Tu warto zaznaczyć, że same fitosterole wchłaniane są w bardzo małych ilościach (0,1% - 5%) i wydalane są z organizmu, nie powodując żadnych niepożądanych objawów.
Poza zmniejszeniem stężenia cholesterolu całkowitego, spożycie fitosteroli wpływa również korzystnie na tzw. profil lipidów, powodując zmniejszenie ilości "złego cholesterolu" (frakcja LDL) we krwi.

Działanie prozdrowotne:
  • obniżają poziom złego cholesterolu
  • wzmacniają układ krążenia
  • chronią przed rakiem
Duże ilości obecne w: soi, avocado, pestkach słonecznika, sezamie, kiełkach zbóż, orzechach


Polifenole

Są bardzo bogatą i różnorodną grupą naturalnych substancji roślinnych. Zazwyczaj dzieli się je na dwie podgrupy:

Flawonoidy, czyli żółte, jaskrawoczerwone, fioletowe i niebieskie barwniki roślinne.

Kwasy fenolowe, czyli substancje odpowiedzialne za intensywny zapach, garbniki, oraz substancje odpowiedzialne za gorzki smak.

Szacuje się, że stanowią one największą grupę naturalnych przeciwutleniaczy. Są one niezwykle cenne dla naszego zdrowia.

Większość z nich jest bardzo silnymi antyoksydantami. Ich działanie prozdrowotne jest bardzo szerokie: bezpośrednio reagują z wolnymi rodnikami i je unieszkodliwiają, zmniejszają szkodliwe działanie substancji toksycznych, działają hamująco lub wzmacniająco na wiele enzymów, mogą wzmagać działanie innych antyoksydantów np. witamin rozpuszczalnych w tłuszczach.

Poza tym łagodzą infekcje, gdyż przejawiają silne własności antybiotyczne, działają przeciwzapalnie, przeciwwirusowo, przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo.

Zaliczane są do jednych z najskuteczniejszych substancji strzegących przed chorobami nowotworowymi. To właśnie one potrafią obronić człowieka przed nowotworem, nawet wtedy, gdy nowotwór jest już w zaawansowanej fazie. Badania naukowe wykazały, że niektóre polifenole hamują powstanie naczyń krwionośnych w tworzącym się guzie, co sprawia, że jest on słabiej zaopatrzony w składniki odżywcze, to z kolei zapobiega rozrostowi i przerzutom. Polifenole mogą też działać na nieco innym polu obrony przed nowotworami – potrafią obniżyć aktywność enzymów, które biorą udział w tworzeniu, rozroście i rozprzestrzenianiu się nowotworów.

Działanie prozdrowotne:
  • zapobiegają chorobom układu krążenia poprzez zapobieganie nadmiernej lepkości i krzepliwości krwi - „rozrzedzają krew”
  • są skutecznymi antyoksydantami – chronią komórki przed skutkami ataków wolnych rodników
  • wykazują działanie przeciwzapalne
  • zapobiegają infekcjom: wirusowym, bakteryjnym i grzybiczymi
  • chronią przed cukrzycą
  • chronią przed rakiem
Duże ilości obecne są w: czerwonej kapuście, rzodkiewce, czerwonej cebuli, czerwonej salacie, bakłażanie, czereśniach, wiśniach, śliwkach, brzoskwiniach, truskawkach, winogronach, orzechach włoskich.


Saponiny

Są substancjami roślinnymi o gorzkim smaku, dodatkowo wykazują działanie spieniające i emulgujące.

Ciekawą właściwością saponin jest ich zdolność obniżania napięcia powierzchniowego roztworów wodnych. W ciepłej wodzie pienią się zupełnie jak mydło – stąd ich nazwa, z łac. Sāpō oznacza mydło, dlatego niektóre z roślin bogatych w te substancje wykorzystywano do prania jako namiastkę mydła.

Saponiny znane są również ze swojego pozytywnego wpływu na nasz układ trawienny. Pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, żółci i soku jelitowego oraz wzmagają procesy wchłaniania składników pokarmowych z jelit do krwi, przez co zjadane przez nas pokarmy są szybciej i łatwiej trawione i nie zalegają długo w jelitach, przez co organizm jest w mniejszym stopniu zatruwany różnymi substancjami wtórnymi.

Działanie prozdrowotne:
  • wzmacniają układ odpornościowy
  • chronią przed infekcjami: wirusowymi, bakteryjnymi, grzybicznymi
  • usprawniają procesy trawienia
  • wzmacniają układ krwionośny
  • chronią przed rakiem

Duże ilości obecne są w: grochu, fasoli, soczewicy, szparagach, szpinaku, burakach ćwikłowych.


Monoterpeny

Główne składniki roślinnych olejków eterycznych.

Jeśli kiedykolwiek zastanawialiście się co sprawia, że niektóre rośliny mają tak silny i charakterystyczny zapach, to teraz już wiadomo, że stoją za tym monoterpeny.

Dla ciekawych, zapach sosny warunkowany jest głownie przez alfa-pinen, pomarańczy przez (-)limonen, cytryny przez (+)limonen i cytral, a kamfory przez octan bornylu.

Po co roślinom potrzebne są tak aromatyczne substancje? Niektóre z nich chronią przed patogenami, inne pomagają konkurować z innymi gatunkami roślin o siedlisko – tak zwane zjawisko allelopatii.

W jaki sposób my je wykorzystujemy? Wiele olejków eterycznych zawierających monoterpeny wykorzystywanych jest w aromaterapii – olejek z melisy uspokaja, pomarańczy wprowadza nas w dobry nastrój, a lawendowy zapewnia dobry sen.

Działanie prozdrowotne:
  • chronią przed infekcjami
  • regulują procesy trawienne
  • chronią przed rakiem


Liczba odwiedzin strony: 1200